ابن ابى الحديد معتزلى در شرح اين خطبه ، سه خطبه مفصّل نقل مىكند كه مضامين آنها قريب به هم هستند و هر سه با اين خطبه هماهنگ هستند ، مثل اين كه اين خطبه نقل به معنا شده ، در بعضى نقل ها مفصّل و در بعضى مختصر آمده است . حضرت على ( عليه السلام ) در زمان خلافتشان به سه جنگ مهم گرفتار شدند : يكى جنگ جمل كه سردمداران آن طلحه و زبير و عايشه بودند ، جنگ دوّم جنگ صفّين بود كه سردمداران آن معاويه و عمروعاص بودند ، جنگ سوّم جنگ با خوارج بود . من در يكى از درسها ( 1 ) گفتم كه عده اى از خوارج مثل اشعث بن قيس منافق بوده اند ; كسى به من نامه نوشته كه شما گفته ايد كه جنگ نهروان با خوارج و منافقين بوده ، منظورتان از منافقين چه كسانى بوده است ؟ اين آقا خيال كرده كه من خواسته ام بگويم كه اينها دو دسته بوده اند ، نه آنچه من مى خواستم بگويم اين است كه بعضى از خوارج مثل اشعث بن قيس منافق هم بوده اند ، منافقين امروز هم دو دسته اند ، يك دسته آنهايى كه خودشان هم مى دانند كه منافق هستند ، و دسته اى از آنها بچه هاى ساده اى هستند كه واقعاً فريب خورده اند ، اشتباه كرده اند كه اگر بفهمند برمى گردند . خونخواهى عثمان بهانه جنگ جمل به هرحال اين خطبه مربوط به جنگ جمل است كه به بهانه خونخواهى عثمان ، طلحه و زبير و عايشه عليه حضرت على ( عليه السلام ) به راه انداختند ، در صورتى كه حضرت على هيچ دخالتى در قتل عثمان نداشت ، بلكه محرّكين اصلى عليه عثمان همين عايشه و طلحه بودند . در يكى از سه خطبه اى كه ابن ابى الحديد از ابومخنف نقل مىكند حضرت على مى فرمايد : « اللّهمّ إنّ طلحة نكث بيعتي ، و ألّب على

--> 1 - درس 63 و 64